وای برما در زمان امتحان الهی .........

قبل از مطالعه این داستان توجه سروران عزیز را به این نکته جلب مینمایم که هدف از نقل اینگونه داستانها ، تذکری برای عنایت بیشتر به افکار و اعمال خودمان است ، از صاحب نظران و اساتید محترم تقاضا دارم عدم توضیح لازم بر نکته های ادبی و تاریخی مربوط به اشخاص را بر ما ببخشایند .

دوستانیکه با فرید الدین شیخ عطار نیشابوری آشنا هستند ، میدانند ایشان کتابی به نام منطق الطیر دارند که یکی از طولانی ترین سروده هایش مربوط به فردی به نام شیخ صنعان است ، درادبیات ایران ، ظاهرا ایشان اولین کسی است که این سرگذشت را نقل کرده است ، شیخ صنعان پیرمردی فرتوت که حدود پنجاه سال از عمرش را درکنار خانه کعبه به بیتوته وعبادت و ریاضت در راه خدا سپری نمود و دارای حدود 400 شاگرد ، و حتی نقل است که دارای کرامات و شهودی هم بوده است ، شبی در خواب میبند که دردیار روم ، بتی را سجده میکند .

 شيخ صنعان براي درك تعبير آن ، با مريدان بسوي روم رفت و اتفاقاً به دختري ترسا دل بست و از شريعت و طريقت بگسست و بجاي خانه كعبه ، اين بار معتكف كوي يار شد .

پند مريدان سودي نبخشيد و شيخ را در حال خود رها ساختند . دختر از حال شيخ آگاه گشت و چون ناله‌ها و زاري‌هاي او بشنيد او را گفت كه اگر در عشق استواري ، بايد چهار كار اختيار كني : 1- سجده بر بت آري 2ـ  قرآن بسوزي 3- خمر بنوشي 4ـ  ديده از ايمان بدوزي .

شيخ خمر بنوشيد و از سرمستي آن سه كار ديگر نيز بكرد و زنار بست و به دير نشست. 

جمله ياران از وي روي گردان شده و باز گشتند و شيخ چون چيزي نداشت ناچار شد براي كابين دختر مدت يك سال خوك ‌باني كند .

شيخ در عشق دختر رسواي عالم شد ، يكي از مريدان او در هنگام رفتن شیخ ، به ديار روم غايب بود ، چون باز‌آمد و از ماجراي او آگاه شد ديگر مريدان را ملامت كرد كه چرا شيخ خود را در روم تنها گذاشتيد ، اين رسم حق شناسي و وفاداري نيست و به اصرار او  مريدان بسوي روم آمدند و همه چهل شبانه روز معتكف بنشستند و بناله و زاري پرداختند تا خداوند دري از رحمت بگشايد و بر حال شيخ به بخشايد و او را از اين گمراهي برهاند.

پس از چهل شب آن مريد پاكباز، محمد مصطفي (ص) را بخواب ديد كه فرمود از دير گاه غباري بس سياه در ميان شيخ و حق بود و من آن غبار ظلمت را به شبنم شفاعت فرونشاندم ، مريد نيك نفس پس از بيداري نزد شيخ رفت تا خواب و تعبير آنرا به شيخ بازگو كند ولي در اين وقت بود كه حجاب ضلالت از برابر شيخ به يكسو رفت و دگر باره نور معرفت جايگزين آن شد.

در اين داستان دختر ترسا بعد از آن در اثر خوابي كه ديد مسلمان و شيخ ، اسلام بر وي عرضه نمود ، پس از مسلمان شدن ، دختر از گناه پاك شده بلافاصله جان به جان آفرين تسليم كرد.   

اينكه شيخ صنعان كه بوده است و آثار وجودي افسانه‌اي يا حقيقي است ، موضوعي است كه درباره آن سخن‌ها گفته‌اند و حتي اشاره به آنها هم از حوصله اين مقدمه خارج است. 
هدف شيخ عطار از داستان شيخ صنعان ، بيان مقاصد اخلاقي و عرفاني است، ترس و خشيتي است كه عرفا ، از سوء عاقبت داشته‌اند و البته اين ترس و دغدغه سبب زهد و خشيت مي‌شده است. عطار با طرح داستان شيخ صنعان اين نكته را متذكر شده است كه اوليا غیر معصوم هم از سوء عاقبت در امان نبوده  و تا زمانی که بشر در نشئه دنیاست وشیطان هست ، خطر سقوط هم هست ، ( والمومنون علي خطر عظيم ) ( الا عبادی المخلصون )