حضرت مهدی(عج) و مهدویت در کلام امام رضا (ع)

بشارت منجی و ظهور امام مهدی(عج) از همان سالهای اول ظهور اسلام آغاز شد و پیامبرگرامی اسلام(ص) درهرفرصت ومناسبتی که پیش میآمدمردم رابه ظهورعدالت ‏گستر موعود درآخرالزمان بشارت میدادند و آنها را ازنسل و تبار، تولد وغیبت ، ویژگیهای ظاهری ، نشانه‏های ظهور، شاخصه‏های قیام رهایی‏بخش و مؤلفه‏های حکومت جهانی آن حضرت آگاه میساختند تا آنجا که امروز ما با صدها روایت که از طریق شیعه و اهل سنت از آن حضرت نقل شده مواجهه ‏ایم. (1)

این سنت ، پس ازرحلت نبی مکرم اسلام(ص) در میان اهل بیت طاهرین(ع) او استمرار یافت و هر یک از ایشان نیز در عصر خود تلاش کردند که مهدویت و فرهنگ انتظار را درمیان امت اسلامی زنده و پویا نگهدارند و بدین طریق پیروان خود را در برابر هجوم مصائب ، رنجها ، دردها و بلاهای گوناگونی که از سوی حاکمان جور بر آنها روا داشته می ‏شد ،  صبر و پایداری بخشند.

حرکت رو به گسترش معارف مهدوی در زمان امام باقر وامام صادق(ع) به اوج خود رسید و آن دو امام بزرگوار ضمن تبیین ، تشریح ، پالایش و پیرایش آموزه‏های اسلامی در زمینه‏های مختلف اعتقادی ، اخلاقی و فقهی و تحکیم پایه‏های ایمانی پیروان خود ، تلاش فراوانی برای توسعه و تعمیق اندیشه مهدوی و فرهنگ انتظار در میان شیعیان نمودند و با به جا گذاردن صدها روایت در این زمینه ، این اندیشه و فرهنگ را تازگی و طراوت بیشتری بخشیدند. (2)

پس از این دو امام و پیش از امام حسن عسکری(ع) امامی که بیش از همه بر مواریث شیعی در زمینه باور مهدوی و فرهنگ انتظار افزود و گنجینه‏های گرانبهایی برای امت اسلام به یادگار گذاشت ، امام رضا(ع) است.

براساس پژوهش مؤلف محترم مسند الإمام رضا(ع)(3) و تتبع پژوهشگران ارجمند مجموعه ارزشمند معجم أحادیث الإمام المهدی(عج)(4) افزون بر 30 روایت از امام رضا(ع) در زمینه باور مهدوی و فرهنگ انتظار نقل شده که هر یک از آنها ما را با بعدی از ابعاد بیکران شخصیت امام مهدی(عج) و قیام رهایی‏ بخش و عدالت‏ گستر آن حضرت آگاه می ‏سازد.

الف : خالی نبودن زمین از حجتهای الهی

امام رضا(ع) در مواضع متعددی با تأکید بر اینکه زمین هیچگاه از حجت الهی و امام به حق ، خالی نمی‏ ماند به طورغیر مستقیم موضوع امامت را تثبیت می‏ کردند.

از جمله آن حضرت در پاسخ « سلیمان الجعفری » یا « سلیمان بن جعفر الحمیری » که می‏پرسد: آیا زمین از حجت خدا خالی می‏ ماند؟

می‏فرماید: لوخلت الأرض طرفة عین من حجة لساخت بأهلها.(5)

اگرزمین [به اندازه] یک چشم برهم زدن ازحجت خالی بماند ساکنانش را فرو می‏برد.

مضمون این روایت ازسوی تعدادی دیگر از راویان با تغییرات جزیی در عبارت ، نقل شده است.(6)

براساس این روایت تا آستانه قیامت زمین از امامی که حجت خداست خالی نخواهد ماند ، هر چند که در مقاطعی از تاریخ ، این حجت الهی بنابر ضرورتهایی در غیبت به سر برد.

ب : نام و نسب امام مهدی(عج)

با توجه به لزوم شناخت امام دوازدهم و لزوم جلوگیری از حیرت و سرگردانی شیعه در شناسایی منجی موعود ، امام رضا(ع) در احادیث متعددی ، گاه به نقل از پدران و اجداد طاهرینش(ع) تا رسول گرامی اسلام(ص) و گاه بدون نقل از ایشان به معرفی سلسله نسب آن امام همام (عج) می ‏پرداختند.

از جمله در یکی از روایتهایی که امام رضا(ع) به واسطه پدران بزرگوار خود از رسول گرامی اسلام(ص) نقل می ‏کنند ، چنین آمده است:

من سرور آفریده‏های خدای عزّوجلّ هستم ، من از جبرئیل ، میکائیل ، اسرافیل ، حاملان عرش ، همه فرشتگان مقرب خدا ، و پیامبران مرسل خدا برترم ، من صاحب شفاعت و حوض شریف [ کوثر]هستم ، من و علی دو پدر این امتیم ، هر کس که ما را شناخت خدای عزّوجلّ را شناخته است و هر که ما را انکار کند ، خدای عزّوجلّ را منکر شده است ، دو سبط این امت و دو سید جوانان اهل بهشت ، حسن و حسین ، از [ فرزندان] علی‏اند و از نسل حسین نه امامند که پیروی از آنان پیروی از من و نافرمانی از آنها نافرمانی از من است ، نهمین نفر از این امامان، قائم (برپا دارنده) و مهدی آنان است. (7)

آن حضرت در روایت دیگری می‏فرماید:

الخلف الصالح من ولد أبی محمدالحسن بن علی و هو صاحب الزمان و هوالمهدی.(8)

آن جانشین صالح از فرزان ابومحمد حسن بن علی است و او صاحب الزمان و مهدی است. (8)

در روایت دیگری امام رضا(ع) پس ازآنکه « دعبل » در پیشگاه آن حضرت قصیده معروف خود را در وصف اهل بیت(ع) می‏خواند و در آن از قیام آخرین امام یاد می‏کند ، می ‏فرماید:

ای دعبل ، امام پس از من فرزندم محمد و پس از محمد فرزندش علی و پس از علی فرزندش حسن و پس از حسن فرزندش حجت قائم است ، همو که در غیبتش انتظار کشیده می‏شود و در ظهورش اطاعت می‏گردد ، اگر از [عمر] دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده باشد خداوند عزّوجلّ آن روز را آن قدر طولانی می‏کند تا او قیام کند و زمین را از عدل و داد پر کند همچنانکه از جور و ستم پر شده بود. (9)

در این زمینه احادیث دیگری نیز از آن حضرت نقل شده که در این مجال فرصت پرداختن به همه آنها نیست.(10)

ج : صفات و ویژگیهای امام مهدی(عج)

امام هشتم شیعیان (ع) در موارد متعددی به توصیف ویژگیهای ظاهری و جسمی امام مهدی(عج) پرداخته ‏اند تا باب هرگونه شبهه و اشتباه را بر مردم ببندند.

از جمله آن حضرت در پاسخ « ریان بن صلت » که می ‏پرسد:

أنت صاحب هذا الأمر؟

آیا صاحب این امر [ حکومت اهل بیت(ع) ] شمایید ؟

می‏فرماید:

من صاحب این امر هستم ، اما آنکه زمین را پر از عدل می‏کند همچنانکه پر از جور شده بود، من نیستم و چگونه من با این ناتوانی جسمی که می‏بینی می‏توانم او باشم ، به درستی که قائم کسی است که به هنگام قیامش در سن پیرمردان و با چهره جوانان ظاهرمیشود ، او ازچنان قوت بدنی برخورداراست که اگردستش را به سمت بزرگترین درختی که بر روی زمین وجود دارد دراز کند آن را از ریشه برمی‏کند و اگر در بین کوهها فریاد کشد ، صخره‏ها متلاشی می‏شوند ، عصای موسی و خاتم سلیمان ، که بر آنها درود باد ، با اوست و او چهارمین فرزند من است ، خداوند او را تا زمانی که بخواهد در پوشش خود غایب میسازد ، سپس او را آشکار می‏ سازد تا زمین را به وسیله او از قسط و عدل آکنده سازد آنچنانکه [ پیش از آن] از جور و ستم پر شده بود. (11)

همچنین آن حضرت در پاسخ « ابی صلت هروی » که می ‏پرسد:

ما علامات القائم  منکم إذا خرج ؟

نشانه‏های قائم شما به هنگام ظهور چیست؟

می‏فرماید:

نشانه او این است که سن پیران و چهره جوانان دارد ، تا آنجا که وقتی کسی او را مشاهده می‏کند گمان می‏ برد که چهل سال یا کمتر سن دارد ، به درستی که از نشانه‏ های او این است که گذرشب و روز او را پیر و سالخورده نمیسازد تا زمانی که اجل او فرا رسد. (12)

آن حضرت در روایت دیگری به توصیف جمال نورانی امام دوازدهم پرداخته می ‏فرماید:

پدر و مادرم به فدای او که همنام جدّم ، شبیه من و شبیه موسی بن عمران است ، بر او انوار نورانی است که از پرتو نور قدس روشنایی می‏گیرد. (13)

د : غیبت و نهان زیستی امام مهدی(عج)

امام رضا(ع) نیز چون دیگر اجداد طاهرینش موضوع غیبت آخرین حجت حق را پیش‏بینی و شیعیان را برای برخورد با این پدیده آماده نموده است ، در یکی از روایاتی که « حسن بن علی بن فضال » از آن حضرت نقل کرده ، در این زمینه چنین می ‏خوانیم:

کأنّی بالشیعة عند فقدهم الثالث من ولدی ...... فی عنقه بیعة إذا قام بالسیف.(14)

گویا شیعیان را می‏بینم که به هنگام فقدان سومین فرزند من (15) مانند گوسفندانی که به دنبال چوپان خود می‏گردند سرگردانند و او را نمی‏یابند ، گفتم: چرا این‏گونه است ای پسر رسول خدا؟ فرمود: زیرا امامشان از آنها غایب شده است ، پرسیدم: چرا؟ فرمود: برای اینکه به هنگام قیامش با شمشیر، بیعت هیچکس بر گردنش نباشد. 

آن حضرت در روایت دیگری به نقل از رسول گرامی اسلام (ص) می ‏فرمایند:

همچنین امام هشتم شیعیان(ع) در زمینه غیبت آخرین امام ، به نقل از پدران بزرگوار خود از رسول اکرم (ص) چنین روایت می ‏کند  :

سوگند به آنکه مرا به حق به عنوان بشارت دهنده برگزید [ امام ] قائم از فرزندان من ، براساس پیمانی که ازجانب من برعهده اوست ، از دیده‏ها پنهان می‏شود تا آنجا که بیشترمردم می‏گویند: خدا نیازی به خاندان محمد ندارد و گروهی دیگر در ولادت او شک می‏کنند ، پس هر کس زمان او را دریابد بایستی به دین او درآویزد و به واسطه شک خود برای شیطان راهی به سوی خود باز نسازد ، تا شیطان او را از آئین من زائل و از دین من بیرون نکند همچنانکه پیش از این پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد ، به درستی که خداوند عزّوجلّ شیطان را سرپرست (ولیّ) کسانی که ایمان ندارند ، قرار داده است. (16)

ه :  فضیلت انتظار و چشم به راه بودن امام مهدی(ع)

موضوع دیگری که در زمینه باور مهدوی در کلام امام رضا(ع) یافت می‏شود موضوع « انتظار فرج » یا چشم به راه گشایش بودن است ، آن حضرت در روایات متعددی به موضوع فضیلت انتظار فرج اشاره کرده‏اند ، از جمله در روایتی خطاب به « حسن بن جهم » که از ایشان در مورد « فرج » می‏ پرسد ، می ‏فرماید:

أولست تعلم أنّ انتظار الفرج من الفرج؟ قلت: لا أدری إلاّ أن تعلّمنی ، فقال: نعم إنتظار الفرج من الفرج.(17)

آیا می‏دانی که انتظار فرج [ جزیی ] از فرج است؟ گفتم: نمی‏دانم مگر اینکه شما به من بیاموزید ، فرمود: آری انتظار فرج ، جزیی از فرج است. (17)

در روایت دیگری نیز می‏ فرماید:

... آیا هیچیک از شما خوش ندارد که در خانه خود بماند ، نفقه خانواده‏اش را بپردازد و چشم به راه امر ما باشد؟ پس اگر در چنین حالی از دنیا برود مانند کسی است که به همراه رسول خدا(ص) در [نبرد] بدر به شهادت رسیده است و اگرهم مرگ به سراغ او نیاید مانند کسی است که به همراه  قائم  ما و در خیمه او باشد.... (18)

و :  ظهور امام مهدی(ع)

موضوع دیگری که در روایات رضوی به آن پرداخته شده ، موضوع ظهور امام مهدی(عج) و آثار و پیامدهای آن است ، از جمله در روایتی که « حسین بن خالد » آن را نقل می ‏کند آن حضرت در پاسخ این پرسش که:

یا ابن رسول اللّه‏ و من القائم منکم أهل البیت؟

ای فرزند رسول خدا! قائم شما اهل بیت کیست؟

می‏فرماید:

چهارمین از فرزندان من ، فرزند سرور کنیزان ، کسی است که خداوند به واسطه وی زمین را از هر ستمی پاک و از هر ظلمی پیراسته می‏سازد و او کسی است که مردم در ولادتش شک می‏کنند و او کسی است که پیش از خروجش غیبت می‏کند و آنگاه که خروج کند زمین به نورش [نور پروردگارش] روشن گردد و در میان مردم میزان عدالت را برقرار کند و هیچکس به دیگری ستم نکند واو کسی است که زمین برای او درهم پیچیده می‏شود و سایه‏ای برای او نباشد و او کسی است که از آسمان ندا کننده‏ای او را به نام ندا کند و به وی دعوت نماید به گونه ‏ای که همه اهل زمین آن ندا را بشنوند ، می‏گوید: « آگاه باشید که حجت خدا در کنار خانه خدا ظهور کرده است پس او را پیروی کنید که حق با او و در اوست » و این همان سخن خدای تعالی است که فرمود: « اگر بخواهیم از آسمان برایشان آیتی نازل می‏کنیم که در برابر آن به خضوع سر فرود آورند » (19) و (20)

ز : دعا به امام مهدی(عج)

میان امام رضا(ع) و امام مهدی(عج) آنچنان پیوند قلبی وجود داشته که آن حضرت از سالها پیش از تولد نسل چهارم خود با بیانهای متعدد و متفاوت او را دعا کرده و نصرت و یاریش را از خداوند طلب کرده است ، در یکی از این دعاها چنین می‏خوانیم:

أللّهمّ أصلح عبدک و خلیفتک بما أصلحت به أنبیائک و رسلک و حفّه بملائکتک و أیّده بروح القدس من عندک و اسلکه من بین یدیه و من خلفه رصدا یحفظونه من کلّ سوء و أبدله من بعد خوفه أمنا یعبدک لایشرک بک شیئا ولاتجعل لأحد من خلقک علی ولیّک سلطانا وائذن له فی جهاد عدوّک و عدوّه واجعلنی من أنصاره إنّک علی کلّ شی‏ء قدیر.(21)

خداوندا[امور] بنده و جانشین‏ات را اصلاح کن، آنچنانکه [امور] پیامبران و رسولات را اصلاح کردی ، او را با فرشتگانت دربر گیر و با روح ‏القدس از جانب خودت یاری کن ، در پشت سر و پیش روی نگهبانانی قرار ده که او را از بدی درامان دارند ، بیم و نگرانی او را تبدیل به امنیت و آرامش کن تا تنها تو را بپرستد و کسی را برای تو شریک نگیرد ، هیچیک از آفریدگانت را بر ولیّ‏ات مسلط مساز، اجازه جهاد با دشمان تو و دشمنان خودش را به او عطا کن و مرا از یاران او قرار ده ، چرا که تو بر همه چیز توانایی. ( اللهم عجل لولیک الفرج ) - مستندات در ادامه مطلب آورده شده است .

.........................................................................................................................................................................

ادامه ي مطلب ...